Świętomarz, wieś położona nad Psarka jest ściśle związana z pobliskim Tarczkiem, który pierwotnie ulokowany był właśnie w tym rejonie. Pierwsze ślady osadnictwa pochodzą z II wieku n.e. Z tego okresu pochodzi stanowisko z 231 dymarkami. Z każdej dymarki uzyskiwano 10–20 kg żelaza.

 

Nazwa miejscowości pochodzi od bogini Marzanny, bogini Słowian, którzy po przyjęciu wiary chrześcijańskiej nazywali tym imieniem Matkę Boską.

 

Wzmianki o wsi pojawiają się w odniesieniu do kolegiaty w Kielcach. Dochody ze wsi, zwanej wtedy (1173 r.) Swyanthamarza przeznaczone zostały na uposażenie kolegiackiego prezpozyta (wyższego duchownego). W katalogu kościołów z 1326 roku pojawiają się zapiski dotyczące drewnianego Kościółka w Tarczku (obecnej Świętomarzy). Nowy gotycki, budowany z inicjatywy Bogufała Rogali ukończono w 1434 roku, 67 lat po śmierci fundatora.. Także Długosza wspomina o osadzie pośród lasów należących do biskupstwa krakowskiego, w pobliżu biskupiego dworca w Tarczku. Proboszcz kielecki miał tu 3 zagrodników z rolą, od których pobierał dziesięcinę. Miejscowy pleban brał dziesięcinę z łanów kmiecych, biskup krakowski zaś pobierał od swych czterech zagrodników i karczmy z rolą. Parafia w Świętomarzy obejmowała obszar dzisiejszej Świśliny, Szerzaw, Krajkowa, Brzezia, Łomna, Radkowic, Łomna, Grabkowa, Jasownik i Rzepina. W 1827 roku Świętomarz zamieszkiwało 282 osób. Istniał też dom schronienia dla starców kalek.

 

Kościół

W Świętomarzy usytuowany jest piękny gotycki kościół z XIV w. Wybudowany został w latach 1367 – 1434 z fundacji Bogufały herbu Rogala - prepozyta kieleckiego. Pierwotnie stała tutaj drewniana świątynia z XI w.

Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny jest budowlą gotycka, orientowana, jednonawową, na rzucie prostokąta, z wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Ściany, zbudowane z łamanego kamienia wzmacniają szkarpy. Świątynia została przebudowana w latach 1867-1869. Wtedy też od strony północnej, na miejscu skarbca, dobudowano zakrystię, od południa i zachodu dwie kruchty, a ściany kościóła nadmurowało o 2 łokcie wyżej, co z kolei determinowało wymianę dachu. Na podsiębitce z tarcic urządzono trzcinowy sufit, a na dachu w miejsce gontów położono blachę. Restauracji doczekały się też organy i trzy ołtarze.

 

Z wystroju tego kościoła zachowały się do dziś trzy czternastowieczne, oryginalne, gotyckie portale wykonane z szarego piaskowca. Na uwagę zasługują profilowane ościeża, gotyckie okucia, drzwi z rozetami oraz siedemnastowiecznym zamkiem.

 

Pod posadzką prezbiterium znajduje się krypta, w której spoczywa ciało fundatora.

 

Barokowy ołtarz główny przedstawia scenę Przemienienia Pańskiego. Zdobią go posągi św. św. Józefa i Rocha, aniołów a także oraz obraz Matki Boskiej. Z wyposażenia zachowały się bardzo stare: romańska chrzcielnica i gotycka monstrancja wieżyczkowa z figurkami Chrystusa Boleściwego oraz św. św. Piotra i Pawła, wykonana u schyłku XV wieku, a także krucyfiks i ambona z początków XVIII stulecia, Warto zwrócić także uwagę na gotyckie inskrypcje nad jednym z portali.

 

.

Obok kościoła stoi drewniana dzwonnica oraz cztery dziewiętnastowieczne, nagrobne pomniki - trzy kamienne i jeden żeliwny.

Po przeciwnej stronie drogi stoi plebania, w której podczas powstania styczniowego spotykało się duchowieństwo diecezji sandomierskiej

Na zabytkowym cmentarzu przy murze, niedaleko wejścia, zlokalizowana jest bezimienna mogiła powstańców z 1864 roku.

 

Zobacz kościół z zewnątrz

 

Przez wieś przechodzi czerwony szlak rowerowy z Cedzony do Nowej Słupi.