Tarczek

Artykuł w opracowaniu - wersja robocza

Położenie

Tarczek jest wsią położoną w województwie świętokrzyskim, w powiecie starachowickim, w gminie Pawłów. Do 1954 roku istniała gmina Tarczek. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie kieleckim.


Wieś położona jest w Górach Świętokrzyskich na północ od pasma Łysogór u stóp Pasma Bostowskiego (wschodnie przedłużenie Pasma Klownowskiego). Jej położenie determinuje rzeka Psarka. Tarczek ulokował się wzdłuż jej biegu po jej obu brzegach. Miejscowość znajduje się ok. 5 km na wschód od centrum Bodzentyna, z którym graniczy bezpośrednio. Przez Tarczek przebiega droga wojewódzka nr 752 (Górno-Rzepin) łącząca Kielce ze Starachowicami.

Przez wieś przechodzi   zielony szlak turystyczny ze Starachowic do Łącznej oraz  czerwony szlak rowerowy z Cedzony do Nowej Słupi.

Historia


Na prawym brzegu rzeki psarki, w okolicach dzisiejszego kościała istniała w XI w. osada handlowa. Pierwotna, występująca w średniowiecznych zapisach, nazwa Tarżek Tharzk, Tharsk, Tharzzek, Tarsek, Tarzek, odwołuje się właśnie do funkcji, jaką pełniła miejscowość. W tamtym czasie spotykała się tutaj ludność rolnicza z osadnikami z puszczy – myśliwymi, bobrowniami czy bartnikami. W zamian za mięso, skury i miód otrzymywano wyroby wytwarzane przez okolicznych rolników(zboże), grotników (ostrza), kurników (wyroby metalowe) czy kaletników (odzież). Z czasem targowisko przeniesiona na drugą stronę rzeki do Nowego Tarczku.    
W latach 70-tych XII w. Tarczek przeszedł w ręce biskupów krakowskich, a w 1253 r. zyskał prawa miejskie. Nad obroną Gródka mieli czuwać m.in. rycerze Bieńko i Milej – synowie Pawła z Tarczka. Do historii przeszła również osoba Pawła z Przemankowa, który zasłynął z wystawnych uczt. O roli Tarczka pisze Jan Długosz, który nadmienia, że w początkach XIII wieku był on traktowany na równo z Kielcami. Obie miejscowości były ośrodkami władzy biskupów krakowskich, w obu zakładano jednocześnie kościoły i wreszcie obie zostały w 1354 roku na mocy układu z królem Kazimierzem Wielkim zwolnione od udzielania pomocy wojennej.
Czasy wojen nie ominęły Tarczka.  Źródła podają o najeździe Konrada Mazowieckiego w 1244 roku i przejściu Litwinów w 1268 r. W 1295 roku król Wacław II zezwolił na ufortyfikowanie grodu biskupiego. Miejscowość pełniła ważne funkcje handlowe (przebiegała tędy odnoga szlaku z Rusi do Krakowa) aż do powstania miasta Bodzentyn (1348-1355). Skończył się też okres istnienia kasztelanii i osady miejskiej w Tarczku.
W czasie walk o niepodległość  mieszkańci brali czynny udział w walkach i pomocy bojownikom o wolność. Mieściły się tu m.in. składy broni. Po odzyskani niepodległości wieś musiała dalej walczyć. Tym  razem z biedą, chorobami i analfabetyzmem. Sytuacja była o tyle ciężka, że chłopi pracowali na pańszczyźnie, samemu posiadając maletkie poletka. Chałupy – kryte strzechą były w złym stanie, a dzieci rzadko posyłano do szkoły ze względu na ilość pracy w gospodarstwie. Wiele obrazów z tamtego okresu przedstawia dzieci pasące bydło. Kobiety zajmujące się domem, same mieliły ziarno na żarnach, piekły chleb, czy tkały na krosnach. Z czasem sytuacja poprawiała się, czego przejaweł było powstanie młyna. W pobliskiej Świętomarzy otworzono szkołę podstawową, której dyrektorembył Mieczysław Ambroż. Ten wspaniały pedagog zginął w obozie koncentracyjnym podczas II wojny światowej. We wsi funkcjonował Urząd Gminy, a także sklep prowadzony przez Stanisława Wojteczka (dostawcą był Stefan Basa). We dworze (wyburzony) mieszkał dziedzic Rafalski, posiadający rozległy majątek.
Wraz z ogłoszeniem wojny rozpoczął się zaciąg do wojska. Wszyscy młodzi mężczyźni wysłani zostali do obrony ojczyzny. Ówczesny proboszcz parafii odprawił mszę w intencji zwycięstwa Polaków.

Tarczek w opowieściach i legendach


W zamierzchłych czasach, kiedy wielkie lasy pokrywały rejon Łysogór, było miejsce, gdzie ludzie z lasu spotykali się z rolnikami i kupcami, by nabyć odzież, zboże, ziemniaki, naprawić zniszczone buty i wyklepać stępione siekiery. W Tamtym czasie nad rzeką Psarką w Tarżku ludzie spotykali się, handlowali i pili bez umiaru. W alkoholowych majakach widzieli później przedziwne rzeczy. Kolory przeplatały się jak w tęczy, by po chwili zblednąć i przeistoczyć się w nawałnicę lub śnieżną zamieć. Nie raz opowiadali później, że drogę zastąpił im pół kozioł, pół człowiek. Innym razem widzieli łunę unoszącą się nad Łysą Górą i dziwne postacie majaczące w powietrzu tuż nad nią. Najgorzej mieli Ci, którzy zamroczeni zbaczali z drogi i ginęli w czarnych wodach Psarki. Do tej pory od najstarszych mieszkańców usłyszeć można opowieść o dwóch miejscowych handlarzach, którzy pijani wracając z Targu spotkali ślepca. Prowadził on ogiera, niezwykłej urody. Pokusa okazała się nie do odparcia.  Chłopi zabrali konia, a mężczyznę pobili i wrzucili do rzeki. Nie wiedzieli jednak, że koń ten był własnością Psotnika – lokalnego diabła, który razem z Kusym i Borutą rozrabiali pod Szczytniakiem. Kiedy na drugi dzień się obudzili – ich zdumienie było olbrzymie. Wszystkie ich kosztowności i inwentarz zniknęły. Nie było też śladu po Ogierze. Tak właśnie chciwość i pijaństwo kolejny raz zostały pokarane. Do tej pory Diabły odwiedzają Tarczek i korzystając z okazji, że gospodarz śpi pijany, podpalają stodoły lub wykradają zwierzęta.

Zabytki


•    Romański kościół pw. św. Idziego z pierwszej połowy XIII w. Powstał prawdopodobnie na miejscu kościoła z XI w. fundacji Władysława Hermana. Jest to budowla orientowana, jednonawowa, wzniesiona z ciosów piaskowcowych. Zachowały się romańskie mury obwodowe, z wyjątkiem fasady zachodniej, przebudowanej w XVI w. W południowej ścianie prezbiterium znajduje się fragment fryzu plecionkowego, w kruchcie późnogotycki portal. Gotyckie sklepienie prezbiterium zostało zrekonstruowane po wojnie. W kościele zachowały się resztki późnorenesansowej polichromii z przełomu XVI i XVII w. Wewnątrz znajduje się też gotycka płaskorzeźba z XVI w., renesansowy tryptyk z ok. 1540 r. w ołtarzu głównym oraz romańska chrzcielnica. Pozostałe wyposażenie pochodzi z XVII i XVIII w. Obok kościoła znajduje się dzwonnica z początku XIX w.
•    Cmentarz parafialny z pomnikami przyrody: trzema 300-letnimi lipami i dwiema topolami w wieku 200 lat.
•    Pozostałości parku podworskiego. Zachował się fragment alei złożonej z ośmiu 300-letnich dębów i pięciu 300-letnich wiązów.
•    Murowana kapliczka z XVIII w. na polach pomiędzy Tarczkiem, a Bodzentynem. Według tradycji stoi na miejscu bitwy stoczonej z Tatarami 19 marca 1241 r.

Kościół w Tarczku - Roman Mirowski

Źródło: dawnekieleckie.pl

Dzwonnica przy kościele w Tarczku - Roman Mirowski

Źródło: dawnekieleckie.pl

Wiśniewsk J. Dekanat Iłżecki. Radom 1909-1911

Tarczek - Michał Elwiro Andrioll

Tarczek w Internecie

http://www.pascal.pl/wiadomosci.php?id=218&ind=wiadomosci&state=2#comments

Bibliografia
•    Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880, Tom XII, s. 165-166
•    Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998,
•    Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne województwa kieleckiego, Kielce 1990